Βλαστοκύτταρα: Μια «κατάθεση» υγείας!

Βλαστοκύτταρα: Μια «κατάθεση» υγείας!

Την ημέρα που θα γεννήσετε το μωρό σας θα είστε ενθουσιασμένη και θα αισθάνεστε μια βαθύτατη συγκίνηση, σκεπτόμενη όλα αυτά τα υπέροχα γεγονότα που θα ακολουθήσουν στην κοινή σας πορεία με το νέο μέλος της οικογένειάς σας. Το πρώτο χαμόγελο του μωρού σας, τα πρώτα του βήματα καθώς και οι πρώτες του λεξούλες, είναι μερικά μόνο από τα χαρούμενα γεγονότα που θα έχετε κατά νου. Σίγουρα, όμως, εκείνες τις ευτυχισμένες ώρες δε θα σκέφτεστε ότι το μωρό σας ενδέχεται κάποια στιγμή να αρρωστήσει σοβαρά και να κινδυνέψει η ζωή του.

Κάποιοι γονείς, πάντως, έχουν σκεφτεί από νωρίς το ενδεχόμενο μιας σοβαρής ασθένειας και έχουν ήδη λάβει μια απόφαση, η οποία είναι πιθανό να έχει μια σωτήρια επίπτωση όχι μόνο για το νεογέννητο μωρό τους αλλά και για τα μεγαλύτερα παιδιά τους. Έχουν αποφασίσει να φυλάξουν τα βλαστικά κύτταρα του μωρού τους σε μια τράπεζα ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Τι είναι όμως τα βλαστικά κύτταρα και γιατί θεωρούνται τόσο ελπιδοφόρα;

Βλαστικά κύτταρα

Μετά τη γέννηση του μωρού το σώμα της μητέρας απελευθερώνει τον πλακούντα, το προσωρινό όργανο που τροφοδοτούσε το έμβρυο με οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά όσο διάστημα βρισκόταν στη μήτρα της μητέρας του. Μέχρι πρόσφατα, ο ομφάλιος λώρος και ο πλακούντας απορρίπτονταν μετά τον τοκετό χωρίς δεύτερη σκέψη. Τη δεκαετία του 70 όμως, οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι το αίμα που περιέχεται στον ομφάλιο λώρο μπορεί να προσφέρει το ίδιο είδος αιμοποιητικών βλαστικών κυττάρων με αυτό που λαμβάνεται από δότες μυελού των οστών. Η ανακάλυψη αυτή οδήγησε τους ερευνητές στο να λαμβάνουν και να αποθηκεύουν τα βλαστικά κύτταρα από τον ομφάλιο λώρο.

Τι είναι, λοιπόν, τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα; Είναι πρωτογενή κύτταρα, που βρίσκονται στον μυελό των οστών αλλά και στο αίμα που περιέχεται στον ομφάλιο λώρο και τον πλακούντα και μπορούν να εξελιχθούν στα τρία είδη ώριμων κυττάρων αίματος, που εμπεριέχονται πάντοτε στο αίμα μας - ερυθρά αιμοσφαίρια, λευκά κύτταρα και αιμοπετάλια. Τα βλαστικά κύτταρα από τον ομφάλιο λώρο, επίσης, ενδέχεται να έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν και σε οποιοδήποτε άλλο κύτταρο του ανθρώπινου οργανισμού. Αυτό σημαίνει ότι τα βλαστικά κύτταρα που συλλέγονται από το αίμα που βρίσκεται στον ομφάλιο λώρο, μπορούν να υποκαταστήσουν τα κύτταρα που μέχρι τώρα αντλούνταν από το μυελό των οστών κάποιου συμβατού δότη.

Σε κάποιες σοβαρές ασθένειες (όπως είναι κάποιες μορφές παιδικού καρκίνου, σε ασθένειες του αίματος και σε διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος) χρησιμοποιείται συνήθως η ακτινοβολία ή η χημειοθεραπεία για την εξουδετέρωση των κυττάρων που έχουν ασθενήσει. Δυστυχώς, όμως, με τις μεθόδους αυτές πέρα από τα κύτταρα που ενέχουν την ασθένεια εξουδετερώνονται και υγιή κύτταρα, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και πολύτιμα βλαστικά κύτταρα στον μυελό των οστών. Ανάλογα με το είδος της ασθένειας και τη θεραπεία που απαιτείται κάποια παιδιά χρειάζονται μεταμόσχευση μυελού των οστών, από έναν δότη του οποίου τα βλαστικά κύτταρα είναι συμβατά με τα κύτταρα του παιδιού. Αιματοποιητικά βλαστικά κύτταρα από τον δότη μεταμοσχεύονται στο παιδί που είναι άρρωστο και τα κύτταρα αυτά ξεκινούν να παράγουν νέα, υγιή κύτταρα αίματος, ενισχύουν την παραγωγή αίματος του παιδιού αλλά και την αποτελεσματικότητα του ανοσοποιητικού του συστήματος. Επομένως, η θεραπεία των ασθενειών αυτών μπορεί πλέον να επιτευχθεί με τη χρήση βλαστικών κυττάρων από το ίδιο το παιδί, αν αυτά έχουν συλλεχθεί έγκαιρα τη στιγμή της γέννησής του.

Πώς γίνεται η λήψη των βλαστικών κυττάρων

Η συλλογή των βλαστικών κυττάρων από το αίμα του ομφάλιου λώρου γίνεται πολύ σύντομα μετά τον τοκετό, είτε αυτός έγινε φυσιολογικά είτε με καισαρική τομή. Για τη συλλογή των κυττάρων αυτών χρησιμοποιούνται ειδικά εργαλεία αποθήκευσης τα οποία οι γονείς θα πρέπει να έχουν παραγγείλει πολύ πριν τον τοκετό από την τράπεζα ομφαλοπλακουντιακού αίματος που έχουν επιλέξει.

Μετά τον κολπικό τοκετό, ο ομφάλιος λώρος συσφίγγεται και από τις δύο πλευρές και ύστερα κόβεται. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ένας έμπειρος μαιευτήρας ή μια νοσηλεύτρια συλλέγει το αίμα από τον ομφάλιο λώρο προτού απελευθερωθεί ο πλακούντας. Η μία πλευρά του ομφάλιου λώρου ελευθερώνεται από τη λαβίδα σύσφιγξης και μια βελόνα εισάγεται στην ομφαλική φλέβα για να συλλέξει το αίμα. Από την ομφαλική φλέβα μπορεί να αντληθεί και επιπλέον αίμα από άλλο σημείο της, το οποίο να βρίσκεται πλησιέστερα στον πλακούντα. Μετά τη συλλογή αίματος από τον ομφάλιο λώρο, είναι δυνατό να γίνει λήψη αίματος και από τον πλακούντα από την πλευρά της επιφάνειάς του που ήταν σε επαφή με το έμβρυο, τοποθετώντας μια βελόνα στα αιμοφόρα αγγεία από τα οποία τρεφόταν το έμβρυο.

Αν ο τοκετός γίνει με καισαρική τομή, η συλλογή αίματος από τον ομφάλιο λώρο είναι περισσότερο περίπλοκη καθώς το ενδιαφέρον του μαιευτήρα είναι επικεντρωμένο στη χειρουργική φροντίδα της μητέρας. Αφού ολοκληρωθεί ο τοκετός, έχει διασφαλιστεί ότι το μωρό είναι ασφαλές και έχουν γίνει τα απαραίτητα ράμματα στη μήτρα της μητέρας, τότε μπορεί να γίνει η συλλογή του αίματος από τον ομφάλιο λώρο. Εντούτοις, όταν ο τοκετός γίνεται με καισαρική τομή, συνήθως το αίμα που συλλέγεται από τον ομφάλιο λώρο είναι λιγότερο. Η ποσότητα, όμως, του αίματος είναι πολύ σημαντική, μιας και όσο περισσότερο αίμα συλλεχθεί τόσο περισσότερα βλαστικά κύτταρα θα διασφαλιστούν. Κι αν ποτέ χρειαστεί να χρησιμοποιήσετε τα βλαστικά κύτταρα, όσο περισσότερα έχετε στη διάθεσή σας τόσο θα αυξάνονται και οι πιθανότητες επιτυχίας της μεταμόσχευσης.

Τι γίνεται μετά τη λήψη του αίματος;

Μόλις πραγματοποιηθεί η συλλογή του αίματος από τον ομφάλιο λώρο, το αίμα τοποθετείτε σε μια ειδική συσκευασία αποθήκευσης και μεταφέρεται με ταχυμεταφορείς στην τράπεζα ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Όταν το αίμα φτάσει στην τράπεζα λαμβάνει έναν κωδικό αναγνώρισης και καταχωρείται σε ηλεκτρονικό αρχείο. Έπειτα τα βλαστικά κύτταρα διαχωρίζονται από το υπόλοιπο αίμα και αποθηκεύονται με τη διαδικασία της κρυοσυντήρησης. Για να φτάσουν, βέβαια, στη διαδικασία της κρυοσυντήρησης θα πρέπει το δείγμα αίματος που λήφθηκε από το βρέφος να περιέχει ικανό αριθμό βλαστικών κυττάρων. Αν τα βλαστικά κύτταρα είναι ελάχιστα ή βρίσκονται σε οριακό αριθμό, η τράπεζα ομφαλοπλακουντιακού αίματος θα σας ενημερώσει ότι δεν μπορεί να προχωρήσει στην κρυοσυντήρηση.

Αν στην πορεία υπάρξει λόγος για να χρησιμοποιήσετε τα βλαστικά κύτταρα, η τράπεζα ομφαλοπλακουντιακού αίματος αναλαμβάνει την αποστολή τους στο νοσοκομείο όπου θα πραγματοποιηθεί η χρήση τους. Τα βλαστικά κύτταρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν είτε για τη θεραπεία του ίδιου του μωρού (αυτόλογη διαδικασία) είτε για τη θεραπεία κάποιου από τα αδέρφια του μωρού ή ενός άλλου στενού συγγενή καθώς και από οποιονδήποτε άλλο λήπτη (ετερόλογη διαδικασία).

Για πόσο καιρό μπορούν να φυλαχθούν τα βλαστικά κύτταρα;

Η αναγνώριση της αξίας του αίματος του ομφάλιου λώρου έγινε μόλις τη δεκαετία του 70 και από τότε έχει ξεκινήσει σταδιακά η διαδικασία φύλαξης βλαστικών κυττάρων, οπότε δεν υπάρχει πραγματική εμπειρία πολλών ετών. Θεωρητικά τα βλαστικά κύτταρα μπορούν να φυλαχθούν για ένα απεριόριστο χρονικό διάστημα και πράγματι έχουν χρησιμοποιηθεί με επιτυχία βλαστικά κύτταρα που βρίσκονταν σε κρυοσυντήρηση για περισσότερο από δέκα χρόνια. Το βέβαιο είναι, πάντως, ότι για ασθένειες που ενδέχεται να προκύψουν στις πρώτες δύο δεκαετίες της ζωής του παιδιού, τα βλαστικά κύτταρα μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Άλλωστε, η ποσότητα βλαστικών κυττάρων που αντλείται από το αίμα του ομφάλιου λώρου δεν επαρκεί για μεταμοσχεύσεις σε ενήλικες, οπότε η βασική τους χρήση προς το παρόν είναι για την παιδική και εφηβική ηλικία. Επειδή, όμως, οι εξελίξεις στην επιστήμη είναι πάντοτε εντυπωσιακές, δεν αποκλείεται στο εγγύς μέλλον να μπορούν οι επιστήμονες να χρησιμοποιήσουν βλαστικά κύτταρα που έχουν προκύψει από πολλαπλασιασμό των κυττάρων του αρχικού δείγματος.

Ποιες ασθένειες θεραπεύονται με τα βλαστικά κύτταρα;

Η συνηθέστερη χρήση των βλαστικών κυττάρων έχει να κάνει με την αντιμετώπιση ασθενειών που σχετίζονται με το αιμοποιητικό σύστημα, περιλαμβάνοντας μια ευρεία σειρά ασθενειών, όπως για παράδειγμα: λευχαιμία, απλαστική αναιμία, λύκος, λεμφώματα καθώς και οξεία ανοσοανεπάρκεια. Το σημαντικότερο στοιχείο, πάντως, που θα πρέπει να λάβετε υπόψη σας σε ό,τι έχει να κάνει με τις χρήσεις των βλαστικών κυττάρων είναι ότι συνεχώς οι επιστήμονες βρίσκουν και νέους τρόπους να τα αξιοποιήσουν, διευρύνοντας τη χρήση τους στην αντιμετώπιση όλο και περισσότερων ασθενειών. Σημαντικό είναι, επίσης, να γνωρίζετε ότι για σοβαρές κληρονομικές ασθένειες, όπως είναι η μεσογειακή αναιμία, δε χρησιμοποιούνται τα βλαστικά κύτταρα του ίδιου του παιδιού, δεν έχουμε δηλαδή αυτόλογη χρήση, καθώς η ασθένεια είναι ήδη περασμένη ακόμη και στα βλαστικά κύτταρα, οπότε στην πορεία θα εμφανιστεί εκ νέου η ασθένεια. Για τη θεραπεία τέτοιων ασθενειών μπορούν να χρησιμοποιηθούν βλαστικά κύτταρα συμβατού δότη, όπως για παράδειγμα ενός αδερφού. Εντούτοις, οι περισσότερες ασθένειες για την αντιμετώπιση των οποίων γίνεται η χρήση των βλαστικών κυττάρων δεν είναι κληρονομικές.

Ποιο είναι το κόστος για τη φύλαξη των βλαστικών κυττάρων;

Στη χώρα μας δραστηριοποιούνται αρκετές τράπεζες ομφαλοπλακουντιακού αίματος, τις οποίες μπορείτε να συγκρίνετε τόσο ως προς τις εγκαταστάσεις τους όσο και ως προς την κοστολόγηση των υπηρεσιών που παρέχουν. Οι συνήθεις χρεώσεις για το διαχωρισμό και την εικοσαετή αποθήκευση των βλαστικών κυττάρων ξεκινούν περίπου από τα 1.800 ευρώ και κυμαίνονται ανάλογα με τις επιμέρους διαδικασίες που τυχόν θα ζητήσετε.