Άγχος, φόβοι και φοβίες

Άγχος, φόβοι και φοβίες

Όλοι, από το μικρότερο παιδί μέχρι τον μεγαλύτερο ενήλικα, ερχόμαστε αντιμέτωποι με άγχη και φόβους κάποια στιγμή στη ζωή μας. Το να αισθάνεσαι άγχος σε με ιδιαίτερα δύσκολη περίσταση, δεν είναι ποτέ ένα ωραίο συναίσθημα. Εντούτοις, σε ό,τι αφορά τα παιδιά, τέτοιου είδους συναισθήματα δεν είναι μόνο φυσιολογικά αλλά είναι και απαραίτητα. Το να βιώνουν και να έρχονται αντιμέτωπα με συναισθήματα άγχους σε διάφορες καταστάσεις τα προετοιμάζει για να αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά τις δύσκολες και απαιτητικές περιστάσεις της ζωής.

Τα άγχη και οι φόβοι είναι φυσιολογικά συναισθήματα

Το άγχος ορίζεται ως «ανησυχία, χωρίς να υπάρχει μια εμφανής αιτία». Συνήθως συμβαίνει όταν το άτομο δεν απειλείται άμεσα από κάτι, δεν κινδυνεύει στ' αλήθεια, ούτε βρίσκεται αντιμέτωπο εκείνη τη στιγμή με την πραγματική πηγή αυτού του συναισθήματος. Το άγχος κάνει το άτομο να θέλει να ξεφύγει όσο πιο γρήγορα γίνεται από την κατάσταση που το κάνει να αισθάνεται έτσι. Η καρδιά αρχίζει να χτυπά πιο γρήγορα, στο σώμα ίσως να παρουσιάζεται εφίδρωση και πολύ σύντομα το άτομο αισθάνεται το στομάχι του να δένεται κόμπος. Αυτά είναι μερικά συμπτώματα που συνοδεύουν το άγχος και που είναι ενοχλητικά για εμάς, αλλά στην πραγματικότητα μια μικρή δόση άγχους βοηθά τους ανθρώπους να παραμένουν σε επαγρύπνηση και να είναι συγκεντρωμένοι σε αυτό που κάνουν. Για τα παιδιά, μάλιστα, το να έχουν άγχος ή να φοβούνται ορισμένα πράγματα συμβάλλει στο να συμπεριφέρονται με τρόπους πιο ασφαλείς. Για παράδειγμα, ένα παιδί που φοβάται τη φωτιά, το πιθανότερο είναι ότι θα αποφεύγει να παίζει με τα σπίρτα.

Η φύση του άγχους και των φόβων αλλάζει καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν και αναπτύσσονται:

• Τα μωρά βιώνουν το άγχος των ξένων και γαντζώνονται πάνω στους γονείς τους κάθε φορά που έρχονται αντιμέτωπα με πρόσωπα που δε γνωρίζουν.
• Τα νήπια ηλικίας 10 με 18 μηνών βιώνουν το άγχος του αποχωρισμού και περιέρχονται σε έντονη συναισθηματική φόρτιση κάθε φορά που ο ένας ή και οι δύο γονείς τους απομακρύνονται από κοντά τους.
• Τα παιδιά ηλικίας 4 με 6 ετών έχουν άγχος για πράγματα που δε βασίζονται στην πραγματικότητα, όπως ο φόβος που νιώθουν για τα φαντάσματα και τα τέρατα.
• Τα παιδιά ηλικίας 7 με 12 συχνά έχουν φόβους που αντικατοπτρίζουν πραγματικές καταστάσεις οι οποίες μπορεί να συμβούν σε αυτά, όπως είναι οι σωματικοί τραυματισμοί ή πιο σπάνια για τις φυσικές καταστροφές.

Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν οι φόβοι που είχαν μπορεί να χαθούν ή να αντικατασταθούν από καινούριους. Για παράδειγμα, ένα παιδί που στην ηλικία των 5 ετών δεν μπορούσε να κοιμηθεί με κλειστό φως, ενδέχεται λίγα χρόνια μετά να ακούει με ευχαρίστηση ιστορίες για φαντάσματα. Κάποιοι φόβοι, άλλωστε, μπορεί να προκαλούνται από ένα συγκεκριμένο ερέθισμα. Με άλλα λόγια, ένα παιδί μπορεί να είναι τόσο ενθουσιασμένο με το λιοντάρι που βλέπει στο ζωολογικό κήπο ώστε να θέλει μέχρι και να το χαϊδέψει, τη στιγμή που δε θα τολμούσε ούτε καν να πλησιάσει το σκύλο του γείτονα.

Οι τυπικοί φόβοι της παιδικής ηλικίας αλλάζουν ανάλογα με την ηλικία. Περιλαμβάνουν το φόβο για τους ξένους, για τα ύψη, για το σκοτάδι, για τα ζώα, για το αίμα, για τα έντομα αλλά και για το ενδεχόμενο να μείνουν μόνα τους σ' ένα χώρο. Τα παιδιά συχνά αποκτούν φόβο για ένα συγκεκριμένο αντικείμενο ή μια κατάσταση αφότου βιώσουν μια δυσάρεστη εμπειρία, όπως είναι το δάγκωμα από σκύλο ή ένας τραυματισμός.

Ενδείξεις άγχους

Το άγχος του αποχωρισμού είναι συνηθισμένο όταν τα μικρά παιδιά ξεκινούν το σχολείο, ενώ οι έφηβοι ενδέχεται να βιώνουν άγχη τα οποία να σχετίζονται με την αποδοχή τους από τον περίγυρό τους αλλά και για τις επιδόσεις τους στο σχολείο. Εάν πάντως τα συναισθήματα άγχους επιμένουν τότε δεν είναι απίθανο να έχουν αντίκτυπο στην υγεία του παιδιού αλλά και στη γενικότερη εξέλιξή του. Το άγχος που σχετίζεται με την αποφυγή των κοινωνικών επαφών μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες επιδράσεις. Για παράδειγμα, ένα παιδί που φοβάται μήπως απορριφθεί από τα άλλα παιδιά, μπορεί να χάσει την ευκαιρία να αποκτήσει σημαντικές κοινωνικές δεξιότητες, με αποτέλεσμα την κοινωνική απομόνωση. Πολλοί ενήλικες, άλλωστε, βασανίζονται από φόβους που έχουν την αφετηρία τους σε βιώματα της παιδικής τους ηλικίας. Ο φόβος ενός ενήλικα να μιλήσει μπροστά σε κοινό μπορεί να είναι το αποτέλεσμα μιας εμπειρίας γεμάτης αμηχανία και ντροπή μπροστά σε συμμαθητές πολλά χρόνια πριν. Είναι σημαντικό οι γονείς να διαπιστώνουν και να αναγνωρίζουν τις ενδείξεις και τα συμπτώματα άγχους του παιδιού τους ώστε ούτε το άγχος αλλά ούτε και ένας πιθανός φόβος να αποτελέσουν εμπόδια στην καθημερινότητα του παιδιού. 

Κάποιες ενδείξεις που υποδηλώνουν ότι το παιδί έχει άγχος και αισθάνεται ιδιαίτερα ανήσυχο για κάτι, είναι οι ακόλουθες:

• Όταν το παιδί γαντζώνεται πάνω σας, γίνεται παρορμητικό ή ιδιαίτερα αφηρημένο.
• Νευρικές κινήσεις, όπως είναι οι πρόσκαιρες συσπάσεις.
• Προβλήματα στο να αποκοιμηθεί ή στο να κρατηθεί ξύπνιο για αρκετή ώρα.
• Ιδρωμένες παλάμες.
• Αύξηση της ταχύτητας των χτύπων της καρδιάς και της αναπνοής.
• Ναυτία.
• Πονοκέφαλοι.
• Στομαχόπονοι.

Πέρα από τα σημάδια αυτά, οι γονείς μπορούν πάντοτε να καταλάβουν πότε το παιδί τους αισθάνεται ιδιαίτερα ανήσυχο για κάτι. Το να ακούσετε με προσοχή και αγάπη αυτά που θέλει να σας πει το παιδί σας είναι κάτι που πάντοτε βοηθά και μερικές φορές μάλιστα και μόνο το γεγονός ότι μπορούν να μιλήσουν γι' αυτό που τους προκαλεί άγχος ή τα φοβίζει είναι αρκετό για να το ξεπεράσουν.

Τι είναι οι φοβίες;

 Όταν η ανησυχία και ο φόβος επιμένουν τότε είναι πιθανό να προκύψουν προβλήματα. Όσο και αν οι γονείς ελπίζουν ότι το παιδί τους μεγαλώνοντας θα ξεπεράσει το φόβο που έχει για κάτι, μερικές φορές συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο και η πηγή της ανησυχίας φαντάζει ξαφνικά πολύ μεγαλύτερη και γίνεται αίφνης πολύ ισχυρή. Η ανησυχία τρέπεται σε φοβία, δηλαδή σε ένα φόβο που είναι παράλογος, έντονος και επίμονος. Η φοβία μπορεί να είναι πολύ δύσκολη στο να αντιμετωπιστεί όχι μόνο από το παιδί αλλά και από τα άτομα της οικογένειάς του, ιδιαίτερα αν το ερέθισμα που προκαλεί τη φοβία (αυτό δηλαδή που προκαλεί το φόβο στο παιδί) βρίσκεται παντού και είναι δύσκολο να το αποφύγει κανείς, όπως είναι για παράδειγμα οι σκύλοι.

Οι πραγματικές φοβίες είναι ένας από τους συχνότερους λόγους για τους οποίους οι γονείς αναγκάζονται να καταφύγουν στη βοήθεια ειδικών ψυχολόγων. Το ευχάριστο είναι ότι αν η φοβία δεν επιφέρει δυσκολίες στην καθημερινότητα του παιδιού και δεν το εμποδίζει από το να ακολουθεί το συνηθισμένο του πρόγραμμα, το παιδί ενδέχεται να μη χρειαστεί κάποια θεραπεία και η φοβία με τον καιρό να υποχωρήσει από μόνη της.

Πώς να βοηθήσετε το παιδί σας

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά τους να αναπτύξουν τις δεξιότητες και την αυτοπεποίθηση για να ξεπεράσουν τους φόβους τους ώστε να μην εξελιχθούν αυτοί σε φοβίες.

• Αναγνωρίστε ότι ο φόβος είναι αληθινός. Όσο ασήμαντος κι αν φαίνεται σε εσάς ο φόβος του μικρού παιδιού, είναι αληθινός για εκείνο και του προκαλεί συναισθήματα ανησυχίας και φόβου. Το να μπορέσει το παιδί σας να μιλήσει για το φόβο που αισθάνεται μπορεί να το βοηθήσει αρκετά, καθώς εκφράζοντας αυτά που νιώθει ταυτόχρονα αποβάλλει κι ένα μέρος του φόβου του, ιδιαίτερα αν ακούσει ενθαρρυντικά λόγια παρηγοριάς από εσάς.
• Δε θα πρέπει να υποτιμάτε το φόβο που νιώθει το παιδί σας με σκοπό να το πιέσετε να τον ξεπεράσει. Με το να του πείτε ότι είναι ανόητο να πιστεύει ότι υπάρχουν τέρατα μέσα στην ντουλάπα του, μπορεί να το βοηθήσετε να πάει για ύπνο αλλά δε το βοηθήσετε να ξεπεράσει το φόβο του.
• Μην πείτε στη διαδικασία να τροφοδοτείτε τους φόβους του παιδιού σας. Αν, για παράδειγμα, το μικρό παιδί φοβάται τους σκύλους, δεν υπάρχει λόγος να προσπαθείτε να αποφεύγετε όποιο σκύλο βλέπετε κάθε φορά που είστε μαζί με το παιδί σας. Με τον τρόπο αυτό το παιδί θα μάθει ότι οι σκύλοι είναι κάτι κακό που πρέπει να το αποφεύγουμε. Είναι προτιμότερο να στηρίζετε με ευγενικό τρόπο το μικρό σας κάθε φορά που βλέπει ένα σκύλο ή οτιδήποτε άλλο φοβάται.
• Μάθετε στο παιδί σας πώς να βαθμολογεί τους φόβους του. Ένα παιδί που μπορεί να απεικονίζει στο μυαλό του την ένταση του φόβου του σε μια κλίμακα από το ένα έως το δέκα, μπορεί να συνειδητοποιήσει τελικά ότι ο φόβος του δεν είναι τόσο έντονος όσο αρχικά πίστευε. Τα μικρότερα παιδιά μπορούν να σας δώσουν μια εικόνα για το πόσο φοβούνται λέγοντας ότι είναι φοβισμένα μέχρι τα γόνατά τους, όταν ο φόβος δεν είναι πολύ μεγάλος, μέχρι το στομαχάκι τους, όταν ο φόβος είναι μεγαλύτερος και τέλος μέχρι το κεφάλι όταν είναι εντελώς τρομοκρατημένα.
• Μάθετε στο παιδί σας τεχνικές για να αντιμετωπίζει τους φόβους του. Δοκιμάστε τις ακόλουθες τεχνικές που είναι εύκολες για ένα μικρό παιδί να τις μάθει: Χρησιμοποιώντας εσάς ως την «ασφαλή βάση» του, το παιδί μπορεί να αποτολμήσει να πλησιάσει προς το αντικείμενο του φόβου του και μετά να επιστρέψει σ' εσάς για ασφάλεια προτού αποτολμήσει ένα νέο πλησίασμα. Μπορεί το παιδί να μάθει, επίσης, μερικές θετικές φράσεις για να τονώνει την αυτοπεποίθησή του κάθε φορά που αισθάνεται ανήσυχο ή φοβισμένο, όπως: «Μπορώ να τα καταφέρω», «Όλα θα πάνε καλά». Κάποιες τεχνικές χαλάρωσης επίσης μπορεί να φανούν χρήσιμες, όπως η νοητή απεικόνιση του εαυτού του σ' ένα ασφαλές και ήσυχο μέρος, μια γαλήνια παραλία για παράδειγμα. Χρήσιμο είναι ακόμη να μάθει να παίρνει βαθιές ανάσες όποτε αισθάνεται ιδιαίτερα ταραγμένο, βοηθά όταν φαντάζεται τους πνεύμονές του σαν μπαλόνια που τα αφήνει να ξεφουσκώσουν σιγά -σιγά.